De Kracht van Cultuur - Unescorapport 1995 - Creatieve verscheidenheid 2

Onze creatieve verscheidenheid
Cultuur en ontwikkeling

		Onze creatieve verscheidenheid
		Twee visies op ontwikkeling
		Cultuur en ontwikkeling
		De versplinterde mondiale cultuur

Menselijke ontwikkeling zoals hierboven gedefinieerd, betreft de individuele mens, die zowel het uiteindelijke doel van ontwikkeling is als een van de belangrijkste instrumenten daartoe. Een alerte, vakkundige, geschoolde, goed gevoede, gezonde en goed gemotiveerde beroepsbevolking is namelijk de productiefste component van een samenleving. Mensen functioneren echter niet onafhankelijk van elkaar; ze werken samen, concurreren en gaan op andere manieren relaties aan. Cultuur is de factor die hen met elkaar verbindt en de ontwikkeling van het individu mogelijk maakt. Cultuur bepaalt tevens hoe mensen zich verhouden tot de natuur en hun omgeving, de aarde en de kosmos. Door middel van cultuur geven mensen uitdrukking aan hun houding ten opzichte van andere, zowel dierlijke als plantaardige, vormen van leven. Het is in deze zin dat alle vormen van ontwikkeling, waaronder menselijke ontwikkeling, in laatste instantie door culturele factoren worden bepaald. Vanuit dit oogpunt is het inderdaad zinloos om over de 'relatie tussen cultuur en ontwikkeling' te spreken als twee gescheiden concepten, want ontwikkeling en economie maken beide deel uit van, of zijn een aspect van, de cultuur van een volk. Cultuur is daarom geen middel tot materiële vooruitgang: het is het doel van 'ontwikkeling', in de zin van de ontplooiing van de mensheid in al zijn vormen en als geheel.

Als men deze allesomvattende definitie van cultuur echter afwijst en haar betekenis beperkt tot 'manieren van samenleven', en als met 'ontwikkeling' alleen 'het vergroten van menselijke mogelijkheden en keuzen' bedoeld wordt, komt de analyse van cultuur en ontwikkeling neer op een onderzoek naar de manier waarop verschillende samen- levingsvormen invloed hebben op het verruimen van de keuzemogelijkheden van de mens. De cultuur van een land is niet statisch en onveranderlijk. Integendeel, een cultuur bevindt zich in constante staat van verandering. Zij beïnvloedt andere culturen en wordt door andere culturen beïnvloed, door vrijwillige uitbreiding en uitwisseling of door conflict, dwang en onderdrukking. Daarom weerspiegelt de cultuur van een land de geschiedenis, de zeden, de instituties en attitudes, de sociale bewegingen, de conflicten en de strijd, alsmede de configuratie van de politieke macht, zowel binnen- lands als in de wereld als geheel. Een cultuur is dynamisch en voortdurend in ontwikkeling.

Om die reden moeten we bijzonder voorzichtig zijn met pogingen om cultuur als maatstaf van ontwikkeling te hanteren, zoals in het begrip 'cultureel duurzame' ontwikkeling. De rol van cultuur moet niet zodanig worden geïnterpreteerd dat deze beperkt blijft tot die van instrument ten bate van een ander doel, noch mag cultuur zo worden gedefinieerd dat de mogelijkheid van culturele groei en ontwikkeling wordt uitgesloten. Cultuur mag niet uitsluitend een behoudend-beschermende rol toegewezen krijgen. Anders dan onze fysieke omgeving, waarin wij het allermooiste wat de natuur ons biedt niet kunnen overtreffen, is cultuur de bron van onze vooruitgang en creativiteit. Wanneer wij onze aandacht verleggen van de puur instrumentele rol van cultuur en haar een constructieve, constitutieve en creatieve rol toekennen, moeten we ontwikkeling beschrijven in termen waarin culturele groei besloten ligt.

Een land hoeft niet slechts één cultuur te kennen. Veel landen, misschien wel de meeste, hebben een multicultureel, multinationaal en multi-etnisch karakter; er komen meerdere talen, religies en leefwijzen voor. Een multicultureel land kan veel baat hebben bij dit pluralisme, maar loopt ook het risico van culturele conflicten. Het overheidsbeleid is in dit opzicht van groot belang. Overheden kunnen de cultuur van een volk niet bepalen; ze zijn er gedeeltelijk zelf door bepaald. Maar ze kunnen haar wél ten goede of ten kwade beïnvloeden en daarmee het ontwikkelingsproces enigermate sturen.

Het basisprincipe behoort het bevorderen van respect te zijn voor alle culturen die zich wezenlijk tolerant opstellen jegens andere. Respect gaat verder dan tolerantie: het impliceert een positieve houding ten opzichte van andere mensen en hun cultuur. Sociale vrede is een noodzakelijke voorwaarde voor menselijke ontwikkeling. Voorwaarde is dat verschillen tussen culturen niet worden gezien als vreemd, onacceptabel of verfoeilijk, maar als experimenten in vormen van samenleven, die waardevolle lessen en informatie voor allen opleveren.

Het gaat hier om meer dan attitudes alleen. Het is ook een kwestie van macht. Culturele dominantie of hegemonie is vaak gebaseerd op uitsluiting van onderliggende groepen. Het onderscheid tussen 'ons' en 'hen' en het belang dat aan zulk onderscheid wordt toegekend is sociaal bepaald. Door middel van dergelijk onderscheid, dat vaak wordt gemaakt op basis van pseudo-wetenschappelijke argumenten, kan de ene groep macht uitoefenen over de andere en dat voor zichzelf rechtvaardigen. Onderscheid gebaseerd op 'ras', 'etniciteit' of 'nationaliteit' is kunstmatig en heeft geen enkele grondslag in biologische verschillen. Een op wederzijds respect gebaseerd beleid stoelt echter op een veelheid aan wetenschappelijk bewijs.

In een wereld die vertrouwd is geraakt met etnische zuiveringen, religieus fanatisme en sociale en raciale vooroordelen, is de voor de hand liggende vraag hoe haat vervangen kan worden door respect. Beleidsmakers kunnen respect niet wettelijk regelen, noch kunnen zij mensen dwingen zich respectvol te gedragen. Wel kunnen zij culturele vrijheid koesteren als een van de grondslagen van de staat. De wetgevende, rechterlijke en uitvoerende macht kunnen de principes van gelijkheid, burgerrechten en culturele vrijheid in praktijk brengen.

Culturele vrijheid is iets bijzonders en verschilt van andere vormen van vrijheid. Allereerst hebben de meeste verworvenheden - vrijheid van meningsuiting, vrijheid om te gaan en staan waar men wil, om de god te aanbidden die men wil en te schrijven wat men wil - betrekking op het individu. Culturele vrijheid daarentegen is een vorm van collectieve vrijheid. Zij heeft betrekking op het recht van een groep mensen om een bepaalde leefwijze te kiezen en te volgen. Het valt niet te ontkennen dat sommige vormen van groepsdruk verstikkend en onderdrukkend kunnen zijn en de individuele vrijheid kunnen beperken. Acceptatie van de rechten van een groep kan ook inhouden dat men eraan meewerkt om deze rechten aan gestigmatiseerde leden van die groep te onthouden. Zo'n situatie doet zich dikwijls voor in samenlevingen met een kastenstelsel. Dit moeten we echter zien als gecorrumpeerde collectieve rechten. Culturele vrijheid, op de juiste wijze geïnterpreteerd, is een voorwaarde voor individuele vrijheid. Zij omvat ook de verplichtingen die verbonden zijn aan het uitoefenen van die rechten en aan het hebben van keuzemogelijkheden. Individuele grondrechten zijn ingebed in een sociale context. Iedereen heeft plichten tegenover de gemeenschap, en alleen binnen die gemeenschap is de vrije en volledige ontwikkeling van zijn of haar persoonlijkheid mogelijk.

Ten tweede is culturele vrijheid, mits op de juiste wijze geïnterpreteerd, een garantie voor vrijheid in het algemeen. Zij beschermt niet alleen het collectief, maar ook de rechten van de individuen die daar deel van uitmaken. Individuele rechten kunnen onafhankelijk van collectieve rechten bestaan, maar het bestaan van collectieve rechten, van culturele vrijheid, biedt aanvullende bescherming voor de individuele vrijheid.

Ten derde stimuleert culturele vrijheid (doordat zij alternatieve leefwijzen beschermt), creativiteit, experimenteerdrift en verscheidenheid, stuk voor stuk essentiële eigenschappen voor de menselijke ontwikkeling. Juist de verscheidenheid van multiculturele samenlevingen en de creativiteit die uit verscheidenheid voortvloeit, maken zulke gemeenschappen innovatief, dynamisch en bestendig.

Tot slot: vrijheid is de kern van cultuur, met name de vrijheid om te bepalen aan welke zaken wij waarde hechten en welk bestaan wij prefereren. Een van de basisbehoeften van de mens is de vrijheid om zijn eigen basisbehoeften te bepalen. Deze behoefte wordt bedreigd door een combinatie van mondiale pressie en mondiale nalatigheid.

		Onze creatieve verscheidenheid
		Twee visies op ontwikkeling
		Cultuur en ontwikkeling
		De versplinterde mondiale cultuur

	Inleiding
	Samenvatting
	Rapporttekst

	Een nieuwe mondiale ethiek
	De noodzaak tot pluralisme
	Een door media overspoelde wereld
	Nieuw zicht op cultuurbeleid

	Recensie [EN]
	Background Intergovernmental Conference on Cultural Policies for Development
Claude Lévi-Strauss: "Als we spreken over mondiale beschaving, denken we niet aan één enkele periode of één enkele groep mensen, maar maken we gebruik van een abstract concept waaraan we een morele of logische betekenis toekennen - een morele als we denken aan een doel dat door bestaande samenlevingen wordt nagestreefd, een logische als we de term gebruiken met betrekking tot de gemeenschappelijke kenmerken die naar voren komen uit de analyse van verschillende culturen. In beide gevallen mogen we onze ogen niet sluiten voor het feit dat het concept mondiale beschaving heel schetsmatig en onvolledig is, en een oppervlakkige intellectuele en emotionele inhoud heeft. Pogingen om culturele bijdragen die zijn gevormd in talloze eeuwen en die de gedachten, zorgen, verwachtingen en inspanningen belichamen van de mannen en vrouwen die ze tot stand brachten, te beoordelen met als maatstaf het idee van een mondiale beschaving, een concept dat niet meer is dan een lege huls, zou deze bijdragen hun essentie en levenskracht te ontnemen en er niets van overlaten dan enkel het staketsel. De wezenlijke bijdrage van een cultuur bestaat niet uit een opsomming van haar prestaties, maar uit het onderscheid met andere culturen. Het gevoel van dankbaarheid en respect dat ieder individueel lid van een bepaalde cultuur kan en moet voelen ten opzichte van alle anderen, kan alleen gebaseerd zijn op de overtuiging dat andere culturen op ontelbare manieren van de zijne verschillen, zelfs al ontgaat de uiteindelijke essentie van deze verschillen hem en kan hij zich er, ondanks een uiterste inspanning, niet meer dan een onvolledig begrip van vormen. Het idee van een mondiale beschaving kan daarom alleen worden geaccepteerd als een soort beperkend concept of als epitome van een uiterst gecompliceerd proces. Er bestaat geen mondiale beschaving en er zal ook nooit een bestaan, althans niet in de absolute zin waarin de term vaak wordt gebruikt: beschaving impliceert en bestaat juist uit de coëxistentie van culturen die de grootst mogelijke verscheidenheid vertonen. Een mondiale beschaving kan in feite niets meer zijn dan een wereldwijde coalitie van culturen, waarin iedere cultuur haar eigen originaliteit behoudt." Claude Lévi-Strauss